មាត់

មុខទ្វារ, គឺរង្វះនៅត្រង់មុខ សម្រាប់បញ្ចេញវាចា, សម្រាប់បរិភោគ, ផឹក, ស្រូប :

ខាំបបូរមាត់ផ្អឹបជិត។

មានក្លិនជូរក្នុងមាត់។

រួចពីផ្លែសន្ទូច :

(ព.ប្រ.) ដែលទន់ ឬជ្រាយហើយបែរជាហាប់ណែនគាំង :

គិតចង់បរិភោគអ្វីមួយ។

ចេញសម្ដីជ្រុលថាទៅដោយឥតបើគិត ដូចជារបូតពីមាត់ (ព.ប្រ.)។

ខាំមាត់ទប់កំហឹង, ខាំមាត់សង្កត់មិនឱ្យសេចក្ដីក្រោធស្ទុះឡើងបាន :

(ម.ព. មាត់ខិល)។

និយាយស្ដីខុសត្រណមឬខុសពីពាក្យប្ដេជ្ញា។

ដែលខូចខាងការស្ដីថាឱ្យគេឥតបើគិត :

បៀមទឹកអង្រង់គ្រលុកៗ ក្នុងមាត់។

ញញើតមិនហ៊ានបញ្ចេញវាចាព្រោះនឹកខ្មាសអៀន ឬបញ្ចេញវាចារួចទៅហើយ ក៏នឹកខ្មាសអៀនជាខាងក្រោយ។

ដែលងាយស្ដីឱ្យគេ, ដែលងាយថាឥតបើគិតពីខុសពីត្រូវ :

ងាស់សម្ដី, គាំងរឹងមាត់ថាមិនកើត។

ដែលមានរសឆ្ងាញ់ពិសាត្រូវមាត់, ដែលឆ្ងាញ់ឆ្អិត :

ចាំថាមាត់ទទេបានមិនបាច់មើលអក្សរ :

ឆ្ងាញ់ឆ្អិតជាប់ចិត្តមិនចង់លែងបរិភោគ។

ដឹងរសឆ្ងាញ់ ឬទទួលរសឆ្ងាញ់ដោយមាត់។

មាត់ដែលធុំក្លិនឆ្អាប, ក្លិនឆ្អាបដែលមាននៅមាត់។

មកឋិតត្រង់មាត់នាំមាត់ឱ្យថា :

កំពុងជាប់និយាយមិនទាន់អស់មិនទាន់ហើយ :

ជ្រលួសពាក្យសម្ដី, ជ្រុលមាត់ ជ្រុលសម្ដី, ភ្លាត់មាត់បន្លឺពាក្យ ឬប្រយោគអ្វីមួយ ដោយអចេតនា ដោយសារភ្ញាក់ ឬត្រូវគេពញ្ញាក់។

ជ្រុលសម្ដី។

ទ្រាន់មាត់មិនចង់និយាយពីដំណើរនោះទៀត ព្រោះបាននិយាយច្រើនដងហើយមិនកើតការ (ព.ប្រ.)។

មានរសឈ្លេមក្នុងមាត់។

ញញើតមិនហ៊ានហើបមាត់និយាយព្រោះខ្លាចអំណាច ឬខ្លាចចិត្ត។

បញ្ចេញវាចាយ៉ាងញាប់ :

ញ័រទាំងមាត់ញ័រទាំងក។

ត្រីបង្ហើបមាត់ឡើងពីក្នុងទឹកមានលាន់ឮសូរផង។

ដែលនិយាយត្រូវពាក្យសម្ដីគ្នា យល់ឃើញជាមួយគ្នា, មានគំនិតត្រូវគ្នា។

(ម.ព. ត្រូវមាត់គ្នា)។

(ម.ព. ត្រូវមាត់គ្នា)។

ស៊ាំមាត់, រត់មាត់។

ថ្នឹកមាត់ (ព.ប្រ.)។

ងាយថា មិនទើសទាក់, មិនរអាក់រអួល, មិនទាស់មាត់។

ឃាត់មាត់ គឺរៀបនឹងនិយាយតែទប់ទាន់មិនចេញថា។

ទើសទាល់រកនិយាយមិនកើតព្រោះខ្លាចចិត្ត ឬព្រោះយោគយល់។

ទាស់ខ្យល់សម្ដីថាពុំច្បាស់លាស់។

ឈ្លោះប្រកែកដោយទាស់សម្ដីគ្នា។

ទប់មាត់ឱ្យនៅស្ងៀមខាននិយាយពុំបាន។

ស្ដីថាមិនកើតព្រោះទើសនាយទើសអាយ (ព.ប្រ.)។

(ម.ព. ទើសមាត់)។

មាត់នៅស្ងៀមមិនបញ្ចេញវាចា, ស្ងៀមមាត់។

ស្ដីថាឱ្យធ្ងន់ៗខ្លាំងៗ ឬនិយាយច្រើនដង។

ថ្នឹកមាត់, ថាតាមទម្លាប់ដែលថ្នឹក។

បណ្ដាលឱ្យចេញមាត់ថាទៅលើពាក្យផ្សេងៗ, បណ្ដាលឱ្យនិយាយទៅលើដំណើរផ្សេងៗដោយឥតមានបំណង។

រួយមាត់ ឬលំបាកមាត់ ព្រោះនិយាយច្រើន។

(ម.ព. ទុកមាត់ពុំស្ងៀម)។

ស៊ប់មាត់, ស៊ាំមាត់, រត់មាត់ (ព.ប្រ.)។

ស្ងៀមឈឹងលែងហើបហាចេញស្ដី។ ស្ងៀមស្ដូកស្ដឹង ដោយមានជំងឺដាបខ្លាំង ឬដោយមានជំងឺគ្រុនសន្ធំ។

ស្ងៀម! ឬ ស្ងៀមទៅ! (ពាក្យសម្រាប់គំរាមកូនក្មេងឱ្យស្ងៀមលែងយំ)។

(ម.ព. បាត់មាត់)។

បានតែខាងថា ប៉ុន្តែយកជាការពុំកើត។

ដែលចេះសម្ដីថ្វីមាត់ថានេះថានោះ សម្រួលកិច្ចការឱ្យងាយធ្វើងាយកើត ឬដែលមានពាក្យសម្ដីរួសរ៉ាវរាក់ទាក់។

(ម.ព. បានមាត់បានក)។

ធ្វើគេឱ្យវិនាសហើយខ្លួនឥតបានទ្រព្យធនឬប្រយោជន៍អ្វីតិចតួចឡើយ បានតែបាប (ព.ទ.បុ.)។

និយាយបំភ័យ ឬសូកប៉ាន់ឱ្យព្រមស្ងៀមស្ងាត់លែងបង្ហើបពីដំណើរនោះតទៅ (ព.ប្រ.)។

កំហែងគំរាមបន្លប់បំបិទមាត់ ឬសូកប៉ាន់នាយអាយបំបិទដំណើរអាក្រក់មិនឱ្យលេចឮឡើងបានហាក់ដូចគេបិទមាត់បិទភ្នែកបុគ្គលដែលទើបផុតរលត់ (ព.ទ.បុ.)។

(ម.ព. បិទមាត់)។

(ម.ព. បូញមាត់បត់ដុំដៃ)។

ដូចគ្នានឹង បិទមាត់ ឬ បិទមាត់បិទក ដែរ។

ផ្ទាល់មាត់និងមាត់ :

(ម.ព. ផ្អែម)។

ជ្រលួស ឬរបូតសម្ដីដោយភ្លាត់ភ្លាំង ឬក៏លាន់មាត់ដោយភ្លាត់។

ឈ្មោះប្រកែកគ្នាបន្តិចបន្តួច, ជជែកទាល់ពាក្យសម្ដីគ្នារអែករអោកបន្តិចបន្តួច។

ដែលខិលខាងនិយាយលេងសើចឥតបើគិត :

(ម.ព. មាត់ជិត)។

(ម.ព. មាត់ឥតគម្រប, មាត់ដាច)។

សម្ដីដែលអ្នកផងនិយាយដោយឮតៗគ្នាពុំប្រាកដ, សម្ដីរាត់រាយផ្ដេសផ្ដាស (ព.ទ.បុ.)។

ដែលមានចំនួនមនុស្សច្រើន ឬតិចនៅបរិភោគអាហារក្នុងបន្ទុកមួយ :

ដែលស្ដីថាឆ្អិនៗឆៅៗ គឺដែលហ៊ានស្ដីថាឱ្យគេម៉ាំងៗឥតមានសំចៃ :

មាត់ជិតល្អ ការណ៍អ្វីមិនគួរនិយាយ មិននិយាយ។

មាត់បិទមិនជិត ការណ៍ដែលមិនគួរនិយាយក៏ចេះតែនិយាយប្រាប់គេដែរច្រើនតែបំផ្លើសពន្លើសផងទៀត។

(ម.ព. មាត់ច្រើន)។

ថា, និយាយ, សូត្រឥតមើលអក្សរឬឥតមានអក្សរនៅមុខ :

ស្ដីឬឆ្លើយឆ្លងខ្ជាំងៗ; និយាយថា :

ការជជែកប្រកែកគ្នាតឹងសម្ដីរកខុសរកត្រូវ ឬការនិយាយថានាយថាអាយដោយយល់ទាស់ :

(ម.ព. មាត់ជិត)។

ដែលទប់មាត់មិនសូវបាន, ច្រើនរបូតមាត់និយាយតាមតែប្រទះ :

ដែលមានសម្ដីរឹង, ចចេស, ពូកែឆ្លើយឆ្លងមិនងាយព្រមទទួលខុស :

(ព.ទ.បុ.) ទាក់ទងនឹងពាក្យសម្ដីដែលហាចេញមកនឹងអាចបង្កឱ្យមានហេតុភេទមិនល្អកើតឡើង(ជាប្រផ្នូលមិនល្អ) :

(សំនួន.) សម្ដីមនុស្សមិនចេះទាយដែលទាយថាដោយស្មាន ក៏ស្រាប់តែត្រូវដូចមាត់ថាពុំមានល្អៀង (ព.ទ.បុ.)។

ឃែតទទេឥតបានអ្វី (ព.ទ.បុ.)។

(ម.ព. មាត់ដាច)។

ដែលនិយាយបើកចំហរតាមតែរួចពីមាត់ មិនលាក់មិនសំចៃទុក :

ដែលមានសម្ដីអាក្រក់ គឺសម្ដីទ្រគោះច្រឡោះបោះខ្មោះខ្មួរទៅរកអ្នកដទៃ :

ជជែកប្រកែកគ្នាតឹងសម្ដីរកខុសរកត្រូវឬការនិយាយថានាយថាអាយដោយយល់ទាស់ :

(ម.ព. ស៊ប់មាត់)។

មូលពាក្យសម្ដីគ្នា, និយាយត្រូវមាត់ត្រូវពាក្យហើយព្រមព្រៀងគ្នា។

រួយមាត់ ឬនឿយមាត់ ព្រោះនិយាយច្រើនហួសកម្លាំង។

ដែលយឺតក្រស្ដីនិយាយ ឬដែលនិយាយយឺតៗរង្វើលៗបាត់ម្ដងៗ។

(ម.ព. យឺតមាត់)។

ដែលចាំស្ទាត់អាចថារួសរាន់បានឥតទាក់ (ហាក់ដូចគេរត់) :

(ម.ព. រមាស់មាត់)។

ឆាប់និយាយឆាប់ស្ដីមិនដំអក់ ឬដែលមានវាចារួសរាន់ទាន់ការ។

(ម.ព. រហ័សមាត់)។

(ម.ព. មាត់រអិល)។

នឿយមាត់ព្រោះនិយាយ ឬថាដដែលៗ។

(ម.ព. រួសមាត់)។